Opolskie Kuźnie Pamięci: Ratują tradycję przed zapomnieniem

Na opolskiej wsi pamięć nie ginie sama z siebie – najczęściej po prostu nie ma kto jej podnieść z podłogi starej stodoły, z półki w komórce, z dna szuflady, w której leży żelazko z duszą. „Opolskie Kuźnie Pamięci” mają sprawić, iż te przedmioty, zwyczaje i opowieści przestaną być przypadkowym złomem historii, a staną się świadectwem ciągłości. I choć to dopiero pierwsza edycja konkursu, widać, iż iskra trafiła na podatny grunt.

Samorząd województwa opolskiego zainaugurował nową inicjatywę „Opolskie Kuźnie Pamięci”, której celem jest ocalenie od zapomnienia unikalnego dziedzictwa kulturowego wsi. Dzięki wsparciu finansowemu, lokalne społeczności zyskują szansę na profesjonalne uporządkowanie swoich zbiorów, dokumentację historii oraz popularyzację ginących rzemiosł i obrzędów wśród kolejnych pokoleń.

Samorząd przeznaczył 300 tysięcy złotych na realizację 30 projektów, które wyłoniono w drodze pierwszego w historii konkursu. Środki te trafiły do stowarzyszeń, kół gospodyń wiejskich oraz organizacji dbających o lokalną tożsamość. Zakres wspieranych działań jest niezwykle szeroki – od tworzenia izb pamięci, przez nagrywanie wspomnień najstarszych mieszkańców i wydawanie kronik miejscowości, po warsztaty tradycyjnego masarstwa, uprawę lnu czy dokumentację dawnych obrzędów weselnych i religijnych.

Jak zaznacza Robert Węgrzyn, członek Zarządu województwa opolskiego, inicjatywa ta stanowi odpowiedź na potrzebę budowania nowoczesnego kodu kulturowego regionu:

„To innowacyjny projekt. Pierwszy raz zdecydowaliśmy się, konstruując budżet w zeszłym roku, iż będziemy taki konkurs organizować i projekt będziemy prowadzić po to, aby zachować te kuźnie pamięci – to jest ściśle powiązane z wydarzeniami, z którymi mieliśmy do czynienia chociażby wczoraj, czyli z muralami. Tworzymy pewne znaki czasu, pewien kod kulturowy, który chcemy poprzez te kuźnie pamięci utrwalać i budować taką ścieżkę, taką ciągłość przekazywania tradycji terenów wiejskich następnym pokoleniom”.

Kluczowym warunkiem przyznania dotacji była realna gotowość beneficjentów do pracy. Władze regionu stawiają na podmioty, które już wcześniej wykazały się pasją i zgromadziły pierwsze artefakty lub dokumentację. Istotnym wymogiem jest również otwartość tych miejsc na mieszkańców i turystów – dotowane projekty mają służyć szerszej publiczności, a nie tylko wąskiemu gronu działaczy.

O tym, jak różnorodne mogą być sposoby kultywowania lokalnych wartości, świadczą plany stowarzyszeń biorących udział w programie. Podczas gdy jedni planują naukę tradycyjnego tkactwa lub wydawanie książek o historii wsi, inni koncentrują się na duchowym i obrzędowym wymiarze wiejskiego życia. Róża Zgorzelska, liderka Stowarzyszenia Rozwoju Wsi Biedrzychowice, podkreśla wagę przybliżania młodym ludziom niematerialnego dziedzictwa regionu:

„Chcemy jeszcze bardziej przekazywać młodemu pokoleniu tradycje krzyży polnych oraz procesji związanych z prośbami o urodzaje”.

Wsparcie przyznane w ramach pierwszej edycji konkursu oscyluje w granicach od 4 do 12 tysięcy złotych na jeden projekt. Zarząd województwa zapowiada, iż jeżeli tegoroczne działania spełnią pokładane w nich nadzieje i skutecznie zaktywizują lokalne społeczności, projekt będzie kontynuowany w kolejnych latach, pozwalając na odkrywanie kolejnych „kuźni pamięci” rozsianych po całym regionie.

Podmioty, które uzyskały wsparcie:

1. Stowarzyszenie Przyjaciół Zalesia Śląskiego „Zalesie” (gm. Leśnica) – Kwietne Dziedzictwo Zalesia Śląskiego – utworzenie Izby Pamięci i wydanie albumu – 12 000 zł
2. Stowarzyszenie „Nasze Górki” (gm. Prószków) – Pierwej – pokażmy przyszłości, jak było w przeszłości – 12 000 zł
3. Stowarzyszenie Nasza Wieś Stare Siołkowice (gm. Popielów) – Ginące zawody – nasza pamięć, nasza społeczność – 11 150 zł
4. KGW Kadłub Wolny (gm. Zębowice) – Rok w rytmie tradycji. Życie wsi oczami kobiet – 12 000 zł
5. Fundacja „Do dzieła” (gm. Lubsza) – Lubsza. Pamięć zakorzeniona – 9 600 zł
6. Związek Stowarzyszeń Opolska Wieś Przyrodnicza (gm. Grodków) – Zachowanie dziedzictwa przyrodniczego – stare odmiany drzew owocowych – 11 850 zł
7. Stowarzyszenie Opowiadamy (gm. Olesno) – Kronika dziejów i mieszkańców Szywołdu – 12 000 zł
8. LGD „Górna Prosna” (gm. Radłów) – Dokumentujemy, utrwalamy i promujemy dziedzictwo kulturowe Górnej Prosny – 10 000 zł
9. Wiejskich Głogówek Winiary (gm. Głogówek) – Po zimie przychodzi wiosna na Winiarach – 11 000 zł
10. Stowarzyszenie Pelikan (gm. Gogolin) – Przy piecu, bifeju i przy stole – śląskie rękodzieło i smaki Opolszczyzny – 8 000 zł
11. Stowarzyszenie Rozwoju Wsi Niwki (gm. Strzelce Opolskie) – Tradycja klekotania wymaga zachowania – 9 000 zł
12. Fundacja „BONUS” (gm. Strzelce Opolskie) – Opolszczyzna w wielu smakach – 10 000 zł
13. Stowarzyszenie Odnowy Wsi Niemysłowice „Bukowy Las” (gm. Prudnik) – Mobilna Izba Pamięci mieszkańców Niemysłowic – 12 000 zł
14. Stowarzyszenie Nasz Grodziec (gm. Ozimek) – Wesele Kresowe – nasza kultura, nasze dziedzictwo – 4 300 zł
15. Stowarzyszenie Na Rzecz Rozwoju Wsi Kadłub (gm. Strzelce Opolskie) – Kadłubska Spiżarka – 9 000 zł
16. Stowarzyszenie Dolina Odry (gm. Zdzieszowice) – Smaki i opowieści Doliny Odry. Kuchnia, która pamięta – 9 000 zł
17. KGW Wojsławice (gm. Byczyna) – Rękodzielniczy kalendarz obrzędowy naszej gminy – 4 300 zł
18. Stowarzyszenie Odnowy Wsi Gąsiorowice (gm. Jemielnica) – Gąsiorowice pamięta! – 9 700 zł
19. Stowarzyszenie „AKCES” (gm. Ozimek) – Wieś z klimatem – IV edycja. Gminny Konkurs Gwary Śląskiej – 10 000 zł
20. Stowarzyszenie Na Rzecz Rozwoju Wsi Skarbiszowice (gm. Tułowice) – Dawne zawody w pamięci zachowane – 11 000 zł
21. Stowarzyszenie Animacji Lokalnej ARKONA (gm. Byczyna) – Byczyński rok obrzędowy w Pracowni Magii i Tradycji – 10 000 zł
22. KGW Grodzisko (gm. Strzelce Opolskie) – Masarz – zawód, który karmił pokolenia – 8 500 zł
23. KGW Świerczowianie (gm. Strzelce Opolskie) – Głosy i smaki, które zostają – archiwum pamięci wsi Świerczów – 8 400 zł
24. Stowarzyszenie „Dla Pokoleń” (gm. Głubczyce) – Bogdanowice – wieś z tradycjami w książce opisana – 11 500 zł
25. Stowarzyszenie Nasze Dziedzictwo (gm. Zdzieszowice) – Korona żniwna z Żyrowej – ocalenie tradycji dożynkowej – 10 000 zł
26. Stowarzyszenie Narratum (gm. Wołczyn) – Len, prządka, tkaczka – śladami ginących zawodów w Ligocie Małej – 6 000 zł
27. Stowarzyszenie „Odnowa Wsi Biedrzychowice” (gm. Głogówek) – Ora et labora – procesje polne i tradycje agrarne jako żywe dziedzictwo Śląska Opolskiego – 11 500 zł
28. Stowarzyszenie „TAK dla samorządności” (gm. Dobrzeń Wielki) – Bitwa na Noże: Rodzinne Kuźnie Pamięci o Smakach Naszych Babć – 12 000 zł

Fot. Melonik, UMWO