Niedokończona odbudowa

Czy w Państwa albumach znajdują się zdjęcia z czasów, gdy Zamość był wielkim placem budowy? A może zachowały się fotografie z centralnych dożynek, pracy w PGR-ach lub codziennego życia w latach 70. i 80.? Fundacja Obywatelski Wschód rozpoczyna projekt „Niedokończona odbudowa. Jak rozkwit i upadek dekady Gierka odcisnęły ślad w historii Zamościa”. A wraz z nim uruchamia społeczną zbiórkę zdjęć, dokumentów i wspomnień, które pomogą odtworzyć historię miasta i regionu widzianą oczami mieszkańców. Zadanie zostało dofinansowane ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”. Zadanie to zostało dofinansowane ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

Skala odnowy Zamościa była ogromna

– W ramach projektu chcemy ocalić, udokumentować, upamiętnić i przekazać szerokiemu gronu odbiorców przechowywaną w szufladach i rodzinnych zbiorach Zamościan, a także zachowaną we wspomnieniach historię związaną z rewaloryzacją Starego Miasta w Zamościu w latach 70-80 XX wieku oraz z przygotowaniami do jubileuszu 400-lecia oraz centralnych dożynek w 1980 roku – opowiada Anna Rudy, prezes Fundacji „Obywatelski Wschód”.

Projekt poświęcony jest jednemu z najważniejszych okresów w powojennej historii Zamościa. Prowadzone od lat 60. prace konserwatorskie nabrały tempa po wizycie Edwarda Gierka i Piotra Jaroszewicza w 1974 roku. Wówczas przyjęto szeroki program odnowy zespołu staromiejskiego, angażując projektantów, konserwatorów, ekipy budowlane z całego kraju oraz młodzież OHP. Skala przedsięwzięcia była ogromna.

Zabytki, ale też życie sprzed pół wieku

Ważnym kontekstem zadania jest również obecność Jana Zamoyskiego, ostatniego ordynata, potomka założyciela miasta. Jego powrót do Zamościa po latach, aktywność w środowisku Koła Zamościan i udział w obchodach jubileuszowych w 1980 r. tworzą istotne tło symboliczne, łączące pamięć o dawnym dziedzictwie miasta z jego odbudową w realiach Polski Ludowej.

– Projekt uwzględnia więc nie tylko historię rewaloryzacji zabytków, ale także społeczne, polityczne i codzienne doświadczenie tamtego czasu: wykwaterowania mieszkańców, czyny społeczne, obecność ogólnopolskich ekip, atmosferę wielkiej przebudowy oraz jej niedokończony charakter. To właśnie te procesy, zachowane w rodzinnych fotografiach i wspomnieniach, stanowią klucz do opowiedzenia najnowszej historii Zamościa. Chcemy stworzyć z nich opowieść o mieście, które z wielkiego placu budowy stało się perłą wpisaną na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – podkreśla Anna Rudy.

Perełki z rodzinnych albumów

Fundacja rozpoczyna więc społeczną zbiórkę fotografii, slajdów, dokumentów i pamiątek związanych z rewaloryzacją Starego Miasta, centralnymi dożynkami w 1980 roku, pracą w kombinatach rolnych i PGR-ach oraz codziennym życiem mieszkańców dawnego województwa zamojskiego.

– Zapraszamy mieszkańców Zamościa, ale również okolicznych miejscowości, aby zajrzeli do rodzinnych albumów, szuflad i domowych archiwów. Bardzo często właśnie tam ukryte są prawdziwe historyczne perełki, które mogą stworzyć wspólne społeczne archiwum pamięci – zachęca Jadwiga Hereta, wiceprezes Fundacji „Obywatelski Wschód”.

Do projektu włączona zostanie również społeczność gminy Ulhówek. W latach 70. i 80. wielu mieszkańców tej części regionu pracowało w kombinatach rolnych i Państwowych Gospodarstwach Rolnych, które stanowiły istotny element gospodarki dawnego województwa zamojskiego.

Zdjęcia z pracy, życia codziennego czy udziału w centralnych dożynkach mogą stać się cennym uzupełnieniem opowieści o epoce Edwarda Gierka i przemianach, jakie zachodziły w regionie.

Fotografie „ożyją”

Głównym wydarzeniem projektu będzie otwarcie 14 sierpnia wystawy prezentującej najciekawsze fotografie wielkoformatowe związane z rewaloryzacją Zamościa i życiem mieszkańców w latach 70. i 80. Zdjęcia zostaną pokazane w zabytkowych przestrzeniach Muzeum Starej Fotografii w Zamościu oraz historycznym korytarzu i dziedzińcu kamienicy na Starym Mieście.

Uczestnicy wydarzenia wspólnie z przewodnikiem i historykiem wyruszą na spacer miejscami utrwalonymi na archiwalnych zdjęciach. Będzie to okazja do porównania dawnego i współczesnego Zamościa oraz rozmowy o tym, jak zmieniało się miasto.

– Chcemy pokazać historię w sposób nowoczesny i atrakcyjny także dla młodszych pokoleń. Finałem spaceru będzie spotkanie w Pałacu Zamoyskich. Zaprezentujemy tam edukacyjną, cyfrową rekonstrukcję starych klisz i zdjęć w postaci „ożywionych fotografii”, wysłuchamy ekspertów oraz wspomnień mieszkańców, którzy pamiętają czasy wielkiej przebudowy Zamościa – mówi Ewa Stępniak, przewodnicząca Rady Fundacji „Obywatelski Wschód”.

W ramach projektu na stronie Fundacji powstanie podstrona, na której opublikowane będą fotografie (około 600) wraz z opisami. Wydany zostanie także okolicznościowy katalog, pocztówki i zeszyty edukacyjne. Projekt zakończą lekcje muzealne dla uczniów zamojskich liceów.

Partnerzy już ruszają

Do realizacji projektu dołączają również partnerzy, którym bliska jest historia regionu i zachowanie pamięci o jego mieszkańcach. Fundację wspierać będą: Archiwum Państwowe w Zamościu, Stowarzyszenie Kultura dla Zamościa, Zamojski Uniwersytet Trzeciego Wieku, I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Zamoyskiego w Zamościu, III Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w Zamościu oraz Urząd Gminy w Ulhówku.

Fotografie, slajdy, dokumenty i pamiątki można przynosić do Muzeum Starej Fotografii przy ul. Staszica 15 w Zamościu. Wszystkie materiały zostaną zeskanowane, zdigitalizowane i opisane, a następnie wrócą do swoich właścicieli.

Autorem poniższych fotografii jest uznany zamojski fotograf Mirosław Chmiel. Był wówczas fotoreporterem
Krajowej Agencji Wydawniczej, jednym z dwóch fotografów (obok Zbigniewa Jaśkiewicza), którym
pozwolono dokumentować na fotografiach wizytę Edwarda Gierka w w 1979 roku w Zamościu. Pierwszy
sekretarz KC PZPR wizytował m.in. „postępy prac renowacyjnych” na Starówce przed dożynkami
centralnymi.