Na subkontach osób zmarłych w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych pozostają setki milionów złotych, o które mogą ubiegać się osoby uprawnione. Przeciętna kwota wskazywana w danych ZUS to około 29 tys. zł, ale nie jest to gwarantowana wysokość wypłaty. Pieniądze z subkonta nie zawsze trafiają do rodziny automatycznie. W wielu przypadkach konieczne jest złożenie wniosku do ZUS albo rozpoczęcie procedury w OFE.
Z danych przekazanych przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wynika, iż problem niewypłaconych pieniędzy jest znacznie większy, niż mogłaby sugerować przeciętna kwota przypadająca na jedną sprawę. W latach 2020–2024 zmarło 42 351 osób posiadających subkonto w ZUS. W tym samym okresie wypłaty zostały przeprowadzone tylko w 8037 przypadkach. Łącznie na subkontach zmarłych znajdowało się około 939 mln zł, a około 659 mln zł pozostawało niewypłaconych.
Kwota około 29 tys. zł jest wartością przeciętną podawaną w materiałach dotyczących środków pozostających po zmarłych. Nie oznacza to, iż każda osoba uprawniona otrzyma właśnie tyle. Faktyczna wypłata zależy między innymi od wysokości środków zapisanych na subkoncie, sytuacji rodzinnej zmarłego, ustroju majątkowego małżonków oraz liczby osób mających prawo do pieniędzy.
Dziedziczenie środków z subkonta ZUS po zmarłym
Subkonto jest wyodrębnioną częścią konta ubezpieczonego prowadzonego przez ZUS. Funkcjonuje od 2011 r. i jest prowadzone między innymi dla osób należących do otwartych funduszy emerytalnych oraz dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1968 r., którzy nie przystąpili do OFE. To istotne rozróżnienie, ponieważ pieniądze zapisane na głównym koncie emerytalnym w ZUS nie podlegają dziedziczeniu na takich samych zasadach jak środki z subkonta.
Po śmierci właściciela subkonta ZUS stosuje określoną kolejność podziału pieniędzy. o ile zmarły pozostawał w związku małżeńskim i między małżonkami obowiązywała wspólność majątkowa, najpierw ustalana jest część przypadająca współmałżonkowi z tytułu tej wspólności. Odpowiednia część środków jest przekazywana na subkonto współmałżonka. Nie jest to w takim przypadku zwykły przelew gotówki na rachunek bankowy, ale transfer środków w ramach systemu emerytalnego.
Dopiero pozostała część jest rozliczana między osoby wskazane przez zmarłego jako uprawnione. Ubezpieczony może wcześniej wyznaczyć jedną osobę albo kilka osób i określić procentowy udział każdej z nich. Taką dyspozycję można później zmienić.
Jeżeli ubezpieczony nikogo nie wskazał, środki podlegające podziałowi wchodzą do spadku. Wtedy pieniądze otrzymują spadkobiercy zgodnie z testamentem, a jeżeli testamentu nie ma – według zasad dziedziczenia ustawowego.
Wniosek USS o wypłatę pieniędzy z ZUS
Aktualnym formularzem przeznaczonym do ubiegania się o transfer lub wypłatę pieniędzy z subkonta osoby zmarłej jest wniosek USS. Z formularza mogą skorzystać osoba uprawniona, spadkobierca, osoba małoletnia reprezentowana zgodnie z przepisami oraz współmałżonek w zakresie wynikającym ze wspólności majątkowej.
ZUS udostępnia formularz USS zarówno w wersji papierowej, jak i elektronicznej w eZUS. Dokument można złożyć osobiście w placówce Zakładu, przesłać pocztą albo przekazać drogą elektroniczną.
Wniosek wymaga między innymi podania danych osoby ubiegającej się o pieniądze oraz danych zmarłego ubezpieczonego. W przypadku spadkobierców znaczenie mają również dokumenty potwierdzające prawo do spadku, np. prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.
ZUS czy OFE – miejsce rozpoczęcia procedury
Nie w każdym przypadku pierwszym adresem jest ZUS. To zależy od tego, czy zmarły należał do OFE i czy na jego rachunku w funduszu pozostawały jeszcze środki.
Jeżeli zmarły miał subkonto w ZUS i nie był członkiem OFE albo wcześniej należał do OFE, ale wszystkie środki zostały już przeniesione do ZUS w ramach mechanizmu tzw. suwaka bezpieczeństwa, procedura podziału rozpoczyna się bezpośrednio w ZUS.
Jeżeli natomiast zmarły przez cały czas posiadał rachunek w OFE, podział rozpoczyna fundusz emerytalny. Po przeprowadzeniu podziału OFE ma 14 dni na przekazanie ZUS informacji o osobach, którym przyznano środki, oraz o udziałach przypadających poszczególnym uprawnionym. Następnie ZUS stosuje taki sam podział wobec pieniędzy zapisanych na subkoncie.
Zakład wskazuje, iż na podział środków zapisanych na subkoncie ma trzy miesiące od otrzymania wymaganych informacji z OFE albo prawidłowo złożonego wniosku, o ile postępowanie rozpoczyna się bezpośrednio w ZUS.
Współmałżonek, osoba uprawniona i spadkobierca – trzy różne podstawy wypłaty
W praktyce określenie „dziedziczenie pieniędzy z ZUS” jest uproszczeniem. Nie wszystkie środki przekazywane po śmierci właściciela subkonta są bowiem częścią spadku.
Najpierw mogą zostać uwzględnione prawa współmałżonka wynikające ze wspólności majątkowej. Następnie pieniądze mogą trafić do osób wskazanych wcześniej przez właściciela subkonta. Dopiero gdy nie ma takich osób, odpowiednia część środków trafia do masy spadkowej.
Oznacza to również, iż osoba wskazana przez zmarłego jako uprawniona do środków z subkonta nie musi być jednocześnie jego spadkobiercą. Ubezpieczony może za życia wyznaczyć osoby, które otrzymają pieniądze, oraz ustalić proporcje ich podziału. ZUS udostępnia w tym celu formularz UWU służący do wskazania albo zmiany osób uprawnionych.
29 tys. zł z ZUS nie jest gwarantowaną kwotą
Podawane około 29 tys. zł nie jest specjalnym świadczeniem ani ustawowo określoną wypłatą po zmarłym. Jest to wartość średnia pojawiająca się w danych ZUS dotyczących środków pozostających na subkontach zmarłych ubezpieczonych.
W jednej sprawie do podziału może pozostawać kilka tysięcy złotych, a w innej znacznie większa suma. Na wartość subkonta wpływają przede wszystkim składki zapisane w okresie aktywności zawodowej oraz ich waloryzacja.
Znacząca pozostaje natomiast skala środków, które nie zostały wypłacone. Według danych Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej za lata 2020–2024 pieniądze wypłacono w 8037 przypadkach przy 42 351 zmarłych posiadających subkonto. Wartość niewypłaconych środków wynosiła około 659 mln zł.
Dziedziczenie subkonta po przejściu na emeryturę
Prawo do pieniędzy z subkonta nie jest nieograniczone w każdej sytuacji. ZUS zwraca uwagę na szczególne zasady dotyczące osób, które osiągnęły 65 lat i miały już przyznaną tzw. emeryturę docelową. Co do zasady środki uwzględnione przy obliczeniu takiego świadczenia nie są później dziedziczone w zwykłym trybie.
Istnieje jednak instytucja wypłaty gwarantowanej. Może ona mieć zastosowanie, o ile śmierć nastąpiła przed upływem trzech lat od miesiąca, od którego po raz pierwszy została wypłacona emerytura obejmująca środki z subkonta. W takich sprawach zasady są odmienne od standardowego podziału środków pozostających na subkoncie osoby, która nie rozpoczęła jeszcze pobierania emerytury docelowej.
Dlatego przed wystąpieniem o pieniądze konieczne jest ustalenie nie tylko tego, czy zmarły posiadał subkonto, ale również czy należał do OFE, czy środki z OFE zostały już w całości przekazane do ZUS oraz czy przed śmiercią pobierał emeryturę.
