„Kruszec” 50 lat później

Jak rodził się „Kruszec”

Historia tej książki rozpoczyna się w roku 1976. Tarnowskie Góry obchodziły wówczas 450-lecie, trwały jubileuszowe Dni Gwarków, a dla ruchu turystycznego otwierano Zabytkową Kopalnię Srebra. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej zwróciło się wówczas do młodego Donata Kirscha o napisanie utworu związanego z miastem. Kirsch podjął się zadania – jak sam po latach napisał – „szczerze i entuzjastycznie”.

Historia utworu wiąże się z trzema tytułami. Rękopis powstały w 1976 roku nosił tytuł „Obudzi cię noc”. Obszerne jego fragmenty zostały następnie wybrane do widowiska światło i dźwięk zaprezentowanego podczas Dni Gwarków jako „Wstęp do żywiołów”.

Spektakl pokazano na płycie tarnogórskiego Rynku. Wyboru tekstów dokonała i widowisko wyreżyserowała Grażyna Kędzielawska, wówczas studentka Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Za stronę wizualną odpowiadał Werner Lubos, a oprawę muzyczną przygotował kompozytor Aleksander Glinkowski.

Po pięćdziesięciu latach utwór powrócił pod tytułem „Kruszec”. To właśnie tę wersję Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej zdecydowało się opublikować w jubileuszowym 2026 roku – roku 500-lecia Tarnowskich Gór.

Literacki ukłon w stronę miasta

„Kruszec” nie jest klasyczną opowieścią historyczną. Donat Kirsch stworzył prozę poetycką, w której historia Tarnowskich Gór, podziemia, kruszec, górnictwo i żywioły stają się tworzywem literackim.

Na tylnej okładce książki Andrzej Kanclerz przypomina, iż Kirsch należy do najbardziej oryginalnych i kontrowersyjnych prozaików związanych z Tarnowskimi Górami. Przedstawia go jako intelektualistę i erudytę, buntownika, podróżnika i człowieka o niezwykle szerokich zainteresowaniach – od twórczości Ryszarda Wagnera po Stanisława Szukalskiego.

Kirsch był uczestnikiem określanej przez krytyka Henryka Berezę mianem „rewolucji artystycznej w prozie”, obejmującej twórczość grupy polskich pisarzy debiutujących w latach 70. i 80.

W jego dorobku znajdują się m.in. powieści „Liście crotona” z 1977 roku i „Pasaż” z 1989 roku, wznowiony w 2012 roku, zbiór opowiadań „Chronologia borealna” oraz tom „Eliminacja episteme. Pisma krytyczne”.

Jak podsumowuje Andrzej Kanclerz, „Kruszec” jest ukłonem autora w stronę historii i dziedzictwa jego miasta. Tekst napisany pół wieku temu dla SMZT teraz otrzymał swoją pełną, książkową formę.

Donat Kirsch – tarnogórzanin z Kalifornii

Donat Kirsch urodził się w 1953 roku we Wrocławiu, ale jest tarnogórzaninem i to Tarnowskie Góry zajmują szczególne miejsce w jego twórczości. Jest polskim prozaikiem, laureatem Nagrody Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich im. Wilhelma Macha za najlepszy debiut prozatorski w 1977 roku. Ukończył studia w Stanach Zjednoczonych. Przez lata łączył działalność literacką z pracą zawodową – był m.in. dyrektorem generalnym firmy konsultingowej Applied Expertise. w tej chwili mieszka w Mission Viejo w Kalifornii. Choć od Tarnowskich Gór dzielą go tysiące kilometrów, miasto regularnie powraca w jego twórczości. W przypadku „Kruszca” staje się nie tylko miejscem akcji czy tłem, ale jednym z najważniejszych bohaterów utworu.

Głos sprzed pół wieku

Wyjątkowym elementem książki jest także możliwość sięgnięcia do źródła z 1976 roku. W zbiorach Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej zachowało się archiwalne nagranie audio widowiska „Wstęp do żywiołów”. Przez pół wieku zapis pozostawał w stowarzyszeniowym archiwum.

W nowym wydaniu „Kruszca” umieszczono kod QR, za pomocą którego czytelnik może wysłuchać nagrania i zestawić współczesną lekturę z interpretacją tekstu zaprezentowaną na tarnogórskim Rynku dokładnie 50 lat wcześniej. W ten sposób publikacja łączy dwa jubileuszowe lata: 1976 i 2026.

Autor ponownie w Tarnowskich Górach

Historia zatoczyła koło podczas tegorocznych Gwarków. Na zaproszenie Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej Donat Kirsch przyjechał do rodzinnego miasta i wziął udział w dorocznej konferencji popularnonaukowej SMZT w Tarnogórskim Centrum Kultury, która odbyła się 12 września.

Jednym z głównych punktów spotkania była rozmowa Donata Kirscha z Andrzejem Kanclerzem poświęcona „Kruszcowi”, historii jego powstania oraz twórczości pisarza. Konferencja była jednocześnie okazją do promocji nowego wydawnictwa. Po spotkaniu można było kupić książkę i zdobyć autografy autorów.

Nieprzypadkowo premiera przypadła właśnie na 2026 rok. Pół wieku wcześniej, podczas obchodów 450-lecia Tarnowskich Gór, tekst zabrzmiał po raz pierwszy. Dziś, kiedy miasto świętuje 500 lat, wraca jako książka – materialny ślad tamtego jubileuszu i jednocześnie część współczesnego dziedzictwa miasta.

Pięćdziesiąt lat później „Kruszec” trafia do czytelników w formie książki – dokładnie w czasie kolejnego wielkiego jubileuszu Tarnowskich Gór.

I być może właśnie dlatego ta publikacja tak dobrze wpisuje się w obchody 500-lecia miasta: pokazuje, iż dziedzictwo nie jest wyłącznie opowieścią o odległych stuleciach. Tworzą je również teksty, obrazy, nagrania i wydarzenia sprzed kilkudziesięciu lat, które z czasem same stają się częścią historii Tarnowskich Gór.

Książkę można kupić w naszym sklepiku przy ul. Gliwickiej 2 (pon.-pt. od 8:00 do 16:00), w Zabytkowej Kopalni Srebra i Sztolni Czarnego Pstrąga oraz prze internet.