Czego dotyczą projektowane zmiany?
Zgodnie z doniesieniami medialnymi (m.in. „Dziennika Gazety Prawnej”) resort edukacji rozważa rozwiązania prawne,które wyraźnie oddzielą dokumentowanie życia placówki na potrzeby rodziców od publicznej promocji w internecie.Projektowane regulacje zakładają wprowadzenie dwóch odmiennych reżimów prawnych – w zależności od etapu edukacyjnego.
W przypadku przedszkoli (zarówno publicznych, jak i niepublicznych) rozważany jest całkowity zakaz publicznego udostępniania rozpoznawalnego wizerunku dzieci na stronach internetowych, w mediach społecznościowych oraz w materiałach promocyjnych. Ograniczenie to miałoby obowiązywać choćby wówczas, gdy rodzice wyraziliby chęć podpisania stosownej zgody, i obejmować również podmioty zewnętrzne współpracujące z placówką, takie jak fotografowie. Nie oznaczałoby to jednak rezygnacji z pamiątkowej dokumentacji – przez cały czas dopuszczalne pozostawałoby wykonywanie zdjęć i przekazywanie ich wyłącznie rodzicom w kanałach zamkniętych, a także publikacja ujęć anonimowych lub takich, w których dziecko jest jedynie elementem większego zgromadzenia.
Inne rozwiązanie przewidziano dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Tam nie planuje się bezwzględnego zakazu, ale odejście od praktyki zbierania ogólnych, jednorazowych zgód na początku roku szkolnego. W klasach I–III każda zgoda miałaby precyzować konkretny cel oraz miejsce publikacji – odrębnego oświadczenia wymagałoby więc zamieszczenie fotografii na stronie internetowej szkoły, a odrębnego na jej profilu w mediach społecznościowych. W starszych klasach oraz w szkołach ponadpodstawowych zgody byłyby udzielane wyłącznie na określony czas. Dodatkowo uczniowie pełnoletni mieliby samodzielnie decydować o publikacji swojego wizerunku, natomiast rodzice uczniów niepełnoletnich zachowaliby prawo do cofnięcia zgody w dowolnym momencie.
Na obecnym etapie prace legislacyjne nie obejmują podmiotów działających poza systemem oświaty, takich jak prywatne kluby sportowe czy szkoły językowe.
Szerszy kontekst systemowy i skala zjawiska
Kierunek rozważany przez MEN wpisuje się w szerszą debatę na temat ochrony najmłodszych dzieci, która objęła wcześniej również instytucje opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 (żłobki i kluby dziecięce), gdzie postulowano całkowite odejście od publikowania wizerunku maluchów w otwartym internecie.
Impulsem do dyskusji nad systemowym uregulowaniem tej kwestii w oświacie była petycja skierowana do resortu edukacji, w której zwrócono uwagę na powszechność publikowania fotografii uczniów przez polskie placówki.Przytaczane w debacie publicznej zestawienia wskazują, iż obecność wizerunku dzieci na otwartych kanałach placówek oświatowych stała się w Polsce codzienną praktyką – dotyczy to zdecydowanej większości szkół podstawowych oraz ponad połowy przedszkoli prowadzących strony internetowe, a w przypadku placówek aktywnych w mediach społecznościowych odsetek ten sięga wśród szkół niemal całości.
Perspektywa naukowa: czym jest instytucjonalny sharenting i jakie niesie ryzyka?
W literaturze z zakresu prawa, psychologii rozwojowej i socjologii mediów praktyka dokumentowania życia dzieci online przez dorosłych określana jest jako sharenting (z ang. share – dzielić się oraz parenting – rodzicielstwo). Gdy wizerunek dziecka udostępniają szkoły, przedszkola lub kluby – często w celach wizerunkowych i rekrutacyjnych – badacze mówią o sharentingu instytucjonalnym lub eduoversharingu.
Zjawisko to jest przedmiotem licznych analiz naukowych, które wskazują na trzy główne obszary zagrożeń:
1. Tworzenie „cyfrowego tatuażu” bez zgody podmiotu Brytyjskie badaczki mediów Alicia Blum-Ross oraz Sonia Livingstone (2017) zwróciły uwagę, iż dorośli, publikując treści o dzieciach, tworzą ich trwały ślad cyfrowy (digital footprint) na długo przed tym, zanim młody człowiek osiągnie dojrzałość pozwalającą na świadome zarządzanie własną tożsamością. Z kolei prawniczka Stacey B. Steinberg (2017) z Uniwersytetu Florydy, analizując raporty dotyczące obecności dzieci w sieci – w tym głośne badanie AVG Technologies (Digital Diaries, 2010) wskazujące, iż ponad 90 proc. dwulatków w krajach rozwiniętych posiada już historię obecności w internecie, oraz badania C.S. Mott Children's Hospital (2015) – podkreśla konflikt między prawem dorosłych do ekspresji a prawem dziecka do prywatności i autonomii informacyjnej.
2. Asymetria władzy i naruszenie podmiotowości dziecka Polska badaczka dr hab. Anna Brosch (2016) analizowała zjawisko sharentingu przez pryzmat psychologii społecznej. Wykazała, iż ponad dwie trzecie badanych rodziców udostępniało materiały mogące w przyszłości budzić u dzieci zakłopotanie. W kontekście instytucjonalnym problem pogłębia fakt, iż dziecko funkcjonujące w grupie rówieśniczej nie ma realnej możliwości odmowy udziału w sesji zdjęciowej organizowanej podczas zajęć dydaktycznych czy uroczystości.
3. Ryzyko profilowania i naruszenia bezpieczeństwa danych Eksperci zajmujący się cyberbezpieczeństwem oraz ochroną danych osobowych (w tym na gruncie RODO, które uznaje wizerunek za daną osobową umożliwiającą identyfikację) wskazują na tzw. efekt agregacji danych. Pojedyncza fotografia z akademii szkolnej wydaje się neutralna,jednak w połączeniu z nazwą placówki, numerem klasy, imieniem i nazwiskiem (np. na dyplomie lub liście laureatów konkursu) pozwala osobom postronnym precyzyjnie ustalić miejsce codziennego pobytu dziecka, jego rutynę oraz zainteresowania. W literaturze opisuje się także zjawisko cyfrowego porwania (digital kidnapping), polegające na kopiowaniu zdjęć dzieci z otwartych profili i wykorzystywaniu ich w obcym kontekście w sieci.
Rozważane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej regulacje są próbą dostosowania prawa oświatowego do współczesnych realiów cyfrowych. Choć dla wielu dyrektorów i rodziców rezygnacja z otwartych galerii internetowych oznaczałaby zmianę wieloletnich przyzwyczajeń, badania naukowe jednoznacznie wskazują, iż przeniesienie komunikacji z rodzicami do zamkniętych, szyfrowanych kanałów pozwala zachować pamiątkowy wymiar dokumentowania dzieciństwa przy jednoczesnym ograniczeniu trwałego ryzyka naruszenia prywatności najmłodszych.
Źródła:
AVG Technologies (2010). Digital Diaries: Digital Birth (raport badawczy dotyczący obecności małych dzieci w internecie).
Blum-Ross, A., Livingstone, S. (2017). „Sharenting,” parent blogging, and the boundaries of the digital self.Popular Communication, 15(2), 110–125.
Brosch, A. (2016). When the child is born into the internet: Sharenting as a growing trend among parents on Facebook. The New Educational Review, 43(1), 225–235.
C.S. Mott Children's Hospital (2015). Parents on social media: Likes and dislikes of sharenting. National Poll on Children's Health, University of Michigan, 23(2).
Steinberg, S. B. (2017). Sharenting: Children's Privacy in the Age of Social Media. Emory Law Journal, 66(4),839–884.
