Jesienią i zimą, gdy rośnie liczba infekcji, wiele osób korzysta ze zwolnień lekarskich. Część chorych zastanawia się, czy podczas L4 można wyjść do sklepu, zrobić zakupy, pójść na spacer albo odwiedzić aptekę. Wątpliwości budzi również praca przy komputerze, prowadzenie własnej działalności czy wyjazd do rodziny na czas choroby.
Nie wszystkie takie sytuacje oznaczają złamanie przepisów. Najważniejsze jest to, czy dana czynność służy codziennemu funkcjonowaniu i nie koliduje z leczeniem, czy też utrudnia powrót do zdrowia. Warto znać aktualne zasady, ponieważ konsekwencje nieprawidłowego wykorzystywania zwolnienia mogą być dotkliwe finansowo.
Co wolno robić na zwolnieniu lekarskim?
Podstawowa zasada pozostaje niezmienna: L4 ma służyć leczeniu, regeneracji i odzyskaniu umiejętności pracy. Osoba przebywająca na zwolnieniu powinna stosować się do zaleceń lekarza i unikać działań, które mogą pogorszyć jej stan zdrowia albo wydłużyć rekonwalescencję.
Nie oznacza to jednak, iż przez cały okres zwolnienia trzeba bezwzględnie pozostawać w domu. ZUS wskazuje, iż dopuszczalne są zwykłe czynności życia codziennego oraz niektóre czynności incydentalne, których wykonania wymagają istotne okoliczności.
W praktyce na L4 można między innymi:
- pójść do apteki po leki potrzebne podczas choroby,
- udać się na wizytę lekarską, badania lub rehabilitację,
- zrobić podstawowe zakupy spożywcze, jeżeli nie ma innej możliwości ich zorganizowania,
- odprowadzić dziecko do przedszkola, gdy nie może zrobić tego nikt inny,
- wyjść na spacer, o ile pozwala na to stan zdrowia i jest to zgodne z zaleceniami lekarza,
- załatwić wyjątkową, pilną sprawę urzędową, której nie można przełożyć.
Każdą sytuację należy jednak oceniać indywidualnie. Inaczej będzie wyglądało krótkie wyjście po leki podczas przeziębienia, a inaczej wielogodzinna aktywność fizyczna podczas zwolnienia z powodu poważnego urazu.
Czego nie wolno robić na L4? Lista ryzykownych zachowań
Przepisy wskazują dwie podstawowe sytuacje, które mogą prowadzić do utraty prawa do świadczeń: wykonywanie pracy zarobkowej oraz podejmowanie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia.
Nie wolno przede wszystkim:
- wykonywać pracy zarobkowej – również na umowie zlecenia, umowie o dzieło czy w ramach własnej działalności,
- prowadzić normalnej obsługi firmy, przyjmować klientów lub realizować zleceń,
- wykonywać remontów, ciężkich prac fizycznych i innych czynności, które mogą pogorszyć stan zdrowia,
- uczestniczyć w zawodach sportowych lub intensywnych treningach, o ile są sprzeczne z celem zwolnienia,
- wyjeżdżać na wycieczki i wypoczynek, jeżeli charakter wyjazdu nie odpowiada stanowi zdrowia i zaleceniom lekarskim,
- podejmować aktywności, które mogą wydłużyć leczenie lub utrudnić rekonwalescencję.
Warto pamiętać, iż nieodpłatna pomoc również może zostać uznana za aktywność niezgodną z celem zwolnienia. W poradniku ZUS opisano przykład osoby, która podczas L4 pomagała w sklepie siostry, przenosząc skrzynki z towarem. Mimo iż nie otrzymywała za to wynagrodzenia, wykonywana czynność była sprzeczna z celem zwolnienia.
„Chory może chodzić” nie oznacza, iż można robić wszystko
Na zwolnieniu lekarskim lekarz może zaznaczyć, iż pacjent powinien leżeć albo iż może chodzić. To ważna informacja, ale nie należy jej interpretować jako zgody na dowolną aktywność.
Adnotacja „chory może chodzić” nie oznacza, iż można pracować, wykonywać ciężkie prace fizyczne czy wyjechać na wycieczkę. Pozwala na przemieszczanie się, jeżeli jest to uzasadnione stanem zdrowia i nie stoi w sprzeczności z leczeniem.
ZUS podaje przykład pracownicy, która podczas zwolnienia z adnotacją „chory może chodzić” uczestniczyła w zawodach sportowych. Po zasięgnięciu opinii lekarza ustalono, iż taka aktywność mogła pogorszyć jej stan zdrowia. W konsekwencji straciła prawo do zasiłku za cały okres objęty zwolnieniem.
Inaczej oceniany może być spacer zalecony przez lekarza, który jest elementem rekonwalescencji. Liczy się nie sam fakt wyjścia z domu, ale cel i charakter podejmowanej aktywności.
Czy na L4 można pracować zdalnie albo prowadzić własną firmę?
To jedna z najważniejszych kwestii dla osób, które pracują przy komputerze lub prowadzą działalność gospodarczą. Praca z domu przez cały czas jest pracą. Sam fakt, iż nie trzeba wychodzić do biura, nie oznacza, iż można wykonywać obowiązki zawodowe podczas zwolnienia lekarskiego.
Praca zarobkowa to – zgodnie z przepisami – każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania. Dotyczy to więc nie tylko etatu, ale również umów cywilnoprawnych i działalności gospodarczej.
Nie oznacza to jednak, iż każda pojedyncza czynność związana z firmą automatycznie pozbawia prawa do świadczenia. Przepisy przewidują wyjątek dla czynności incydentalnych, których wykonania wymagają istotne okoliczności. Może chodzić na przykład o jednorazowe podpisanie pilnego dokumentu, którego nie może podpisać inna upoważniona osoba.
Taki wyjątek nie może jednak służyć do regularnego wykonywania obowiązków. Polecenie pracodawcy nie jest istotną okolicznością, która usprawiedliwiałaby wykonywanie pracy podczas L4.
Czy można wyjść na zakupy, do lekarza albo na spacer?
Tak, w określonych sytuacjach. Zwykłe czynności dnia codziennego nie są automatycznie traktowane jako niewłaściwe wykorzystywanie zwolnienia. Dotyczy to między innymi wyjścia po podstawowe produkty spożywcze, leków z apteki czy wizyty u lekarza.
ZUS zwraca uwagę, iż znaczenie mają okoliczności. Przykładowo, zakupy mogą być uzasadnione, jeżeli osoba chora mieszka sama i nie ma nikogo, kto mógłby jej pomóc. Podobnie może być z odprowadzeniem dziecka do przedszkola, o ile nie ma innej osoby, która mogłaby się tym zająć.
Nie należy jednak traktować zwykłych czynności dnia codziennego jako pretekstu do załatwiania dowolnych spraw. Długie zakupy, spotkania towarzyskie, wyjazdy rekreacyjne czy intensywne zajęcia mogą zostać ocenione zupełnie inaczej.
Kto może skontrolować osobę przebywającą na L4?
Kontrolę prawidłowego wykorzystywania zwolnienia lekarskiego może przeprowadzić Zakład Ubezpieczeń Społecznych albo uprawniony płatnik składek, czyli pracodawca wypłacający świadczenia chorobowe.
W praktyce ZUS kontroluje między innymi osoby, których pracodawca zgłasza do ubezpieczenia chorobowego nie więcej niż 20 ubezpieczonych, osoby prowadzące działalność gospodarczą oraz osoby pobierające świadczenia po ustaniu ubezpieczenia. Pracodawcy zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób mogą kontrolować swoich ubezpieczonych.
Kontrola może dotyczyć zarówno zwolnienia z powodu własnej choroby, jak i zwolnienia wystawionego w związku z koniecznością opieki nad chorym członkiem rodziny.
Jak wygląda kontrola ZUS podczas zwolnienia lekarskiego?
Kontrola może odbyć się w miejscu zamieszkania, pod adresem pobytu wskazanym w zwolnieniu, a w uzasadnionych przypadkach również w innym miejscu. Jej celem jest ustalenie, czy osoba ubezpieczona nie wykonuje pracy zarobkowej i nie podejmuje aktywności sprzecznych z celem L4.
Osoba przeprowadzająca kontrolę ma prawo:
- wejść do miejsca, w którym przeprowadzana jest kontrola,
- poprosić o dokument tożsamości w celu ustalenia danych osoby kontrolowanej,
- uzyskać informacje od osoby kontrolowanej, płatnika składek lub lekarza prowadzącego, jeżeli jest to uzasadnione celem kontroli.
Kontroler musi okazać legitymację służbową lub pracowniczą oraz upoważnienie do przeprowadzenia kontroli. Powinien również poinformować kontrolowanego o jego prawach, w tym o możliwości zgłoszenia zastrzeżeń do protokołu.
Kontrola musi odbywać się z poszanowaniem prywatności i nie może zakłócać procesu leczenia. Kontroler nie może żądać od chorego informacji o stanie zdrowia ani o przyczynie niezdolności do pracy.
Co, jeżeli kontroler nie zastanie cię w domu?
Nieobecność pod wskazanym adresem nie oznacza automatycznie utraty prawa do zasiłku. Chory może przecież przebywać na badaniu, w przychodni, aptece lub na rehabilitacji.
Jeżeli kontroler nie zastanie ubezpieczonego, kontrola powinna zostać w miarę możliwości ponowiona. Osoba kontrolowana może zostać poproszona o wyjaśnienie przyczyny nieobecności. Warto zachować potwierdzenie wizyty lekarskiej, badania lub rehabilitacji, jeżeli właśnie z tego powodu nie było nas w domu.
Istotne jest również podanie prawidłowego adresu pobytu. jeżeli podczas zwolnienia przebywamy pod innym adresem niż miejsce zamieszkania, należy poinformować o tym lekarza wystawiającego e-ZLA. o ile adres pobytu zmieni się już w trakcie zwolnienia, trzeba powiadomić pracodawcę oraz ZUS w ciągu 3 dni od zmiany miejsca pobytu.
Jakie są konsekwencje niewłaściwego wykorzystywania L4?
Konsekwencje mogą być poważne. Osoba, która podczas zwolnienia wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z jego celem, może stracić prawo do świadczeń za cały okres objęty zwolnieniem, w którym stwierdzono nieprawidłowości.
W zależności od sytuacji chodzi o:
- utratę wynagrodzenia chorobowego wypłacanego przez pracodawcę,
- utratę prawa do zasiłku chorobowego za cały okres objęty danym zwolnieniem,
- konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, jeżeli zostało już wypłacone.
Nie oznacza to, iż każda wątpliwa sytuacja automatycznie kończy się odebraniem pieniędzy. Ustalenia z kontroli są podstawą do dalszego postępowania, a decyzję w sprawie prawa do zasiłku podejmuje ZUS. W przypadku wynagrodzenia chorobowego wypłacanego przez pracodawcę obowiązują odrębne zasady.
Co zrobić, jeżeli nie zgadzasz się z wynikiem kontroli?
Kontrola kończy się sporządzeniem protokołu. Powinny się w nim znaleźć między innymi data i miejsce kontroli, dane osoby kontrolowanej, opis ustaleń oraz informacja o prawie do zgłoszenia zastrzeżeń.
Osoba kontrolowana ma 7 dni od otrzymania protokołu lub jego aneksu na złożenie zastrzeżeń. Powinna wskazać, z którymi ustaleniami się nie zgadza, i przedstawić odpowiednie dowody, na przykład potwierdzenie wizyty lekarskiej czy rehabilitacji.
Jeżeli ZUS wyda decyzję o odmowie prawa do zasiłku, można się od niej odwołać do sądu rejonowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Informacja o sposobie i terminie odwołania znajduje się w pouczeniu do decyzji.
Zmiany w przepisach L4 w 2026 roku. O czym trzeba pamiętać?
Od 13 kwietnia 2026 roku obowiązują przepisy, które doprecyzowały zasady wykorzystywania zwolnień lekarskich oraz przeprowadzania kontroli. W ustawie wyjaśniono między innymi, czym jest praca zarobkowa i aktywność niezgodna z celem zwolnienia.
Praca zarobkowa to każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od podstawy jej wykonywania. Wyjątek dotyczy czynności incydentalnych, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Z kolei aktywnością niezgodną z celem zwolnienia są działania utrudniające lub wydłużające leczenie i rekonwalescencję. Nie zalicza się do nich zwykłych czynności dnia codziennego oraz uzasadnionych czynności incydentalnych.
Warto też wiedzieć, iż 1 stycznia 2027 roku ma wejść w życie dodatkowa możliwość wykonywania pracy u jednego pracodawcy podczas zwolnienia lekarskiego u innego pracodawcy. Będzie to możliwe na wniosek pacjenta, o ile charakter pracy i stan zdrowia na to pozwolą. Nie jest to jednak ogólna zgoda na dorabianie podczas L4 i nie należy stosować tej zasady przed jej wejściem w życie.
