Jak lęk przed nieznanym zabijają naszą podmiotowość

Współczesna kondycja ludzka jest naznaczona głębokim paradoksem: dysponujemy narzędziami dającymi złudzenie nieograniczonej wolności, a jednocześnie cierpimy na chroniczne „poznawcze wyczerpanie”.

Ten stan mentalnego przeładowania sprawia, iż wolność przestaje być postrzegana jako przywilej, a staje się ciężarem, od którego pragniemy uciec.

Zamiast podejmować wysiłek autentycznego wyboru, chronimy się w „odziedziczonych formułkach” i sprawdzonych schematach, które dają nam poczucie stabilności. Prawda jest jednak surowa: często to my sami, z własnej woli, budujemy klatkę, którą eufemistycznie nazywamy bezpieczeństwem. W ten sposób, za cenę doraźnej wygody, dokonujemy systemowej erozji własnej podmiotowości, stając się jedynie biernymi obserwatorami własnego życia.

2. Boimy się wolności bardziej niż niewoli

Samodzielne myślenie i konfrontacja z nieznanym to procesy biologicznie i psychicznie kosztowne. Wymagają one zadawania niewygodnych pytań, które naruszają nasz spokój.

Z lęku przed tą odpowiedzialnością, wielu z nas staje się „strażnikami własnego więzienia”.

Wolimy zacięcie bronić starych, choćby najbardziej toksycznych i ograniczających struktur, byle tylko nie musieć mierzyć się z niepewnością jutra.

To tragiczny mechanizm obronny: ofiary systemu stają się jego najbardziej agresywnymi rzecznikami, ponieważ wolność przeraża ich bardziej niż znajomy ucisk.

Strach przed nieznanym popycha tłumy do wybierania „bezpieczeństwa klatki” zamiast podjęcia trudu, który pozwoliłby uczynić z życia „piękną podróż”.

3. Technologia jako Twój „uprzejmy strażnik”

W XXI wieku technologia nie zniewala nas brutalną siłą; ona stosuje uwodzicielską perswazję. To specyficzny rodzaj handlu wymiennego: oddajemy zdolność formułowania własnych sądów, naszą uwagę i pamięć w zamian za komfort, szybkość i automatyzację. Algorytmy stają się naszymi „uprzejmymi strażnikami”, którzy zdejmują z naszych barków ciężar decydowania.

Prawdziwe niebezpieczeństwo tkwi w momencie, w którym maszyny stają się tak skuteczne, iż wysiłek intelektualny przestaje być postrzegany przez społeczeństwo jako konieczny.

Zafascynowani iluzją nieomylności systemów, nie zauważamy, jak technologia – pierwotnie pomyślana jako narzędzie – staje się naszym przewodnikiem i ostatecznym decydentem. W tej „wygodnej niewoli” proces myślowy zostaje zastąpiony przez optymalizację, a my tracimy to, co w nas najbardziej ludzkie: krytycyzm.

4. Samotność w prawdzie nie jest porażką

W świecie zdominowanym przez presję grupy – wierność własnemu sumieniu staje się aktem rewolucyjnym.

Sumienie to „niewygodny towarzysz” – jedyny bastion, który nie zdradzi, choćby gdy tłum postanowi odwrócić wzrok od niesprawiedliwości. Bycie „niepopularnym” czy osamotnionym w swoich przekonaniach nie jest dowodem klęski, ale fundamentem prawdziwej godności i odwagi cywilnej.

Prawda nie podlega głosowaniu. Często to właśnie w samotności, z dala od ogłupiającego wrzasku większości zmierzającej w złym kierunku, zaczyna się proces odzyskiwania podmiotowości.

Porażką jest stanie w tłumie, który idzie w złym kierunku, a samotność w prawdzie bywa ciężka, ale nigdy nie hańbi.

5. Od pasażera do współpodróżnika – odzyskiwanie sprawstwa

Odrzucenie roli biernego pasażera wymaga od nas przekształcenia życia z „poligonu przetrwania” w „piękną podróż”. Nie jest to możliwe bez odzyskania podmiotowości obywatelskiej.

Obecnie coraz częściej obserwujemy opór wobec „absurdalnych pomysłów włodarzy”, którzy zamiast ułatwiać egzystencję, tworzą dla obywateli biurokratyczny „tor przeszkód” prowadzący do całkowitego zniewolenia.

Odpowiedzią na te nielogiczne decyzje „góry”, jest powrót do mechanizmów demokracji bezpośredniej. To właśnie one są narzędziem, dzięki któremu, możemy wymusić odpowiedzialność na władzy i realnie współdecydować o wspólnym dobrobycie. Aby ta zmiana była trwała, musimy oprzeć nasze działania na trzech filarach człowieczeństwa:

• Empatia: Zrozumienie, iż ból i potrzeby drugiego człowieka są tak samo realne, jak nasze własne – traktowanie innych, jako współ -podróżników.
• Odpowiedzialność: Świadomość, iż nasze wolne wybory i aktywność – lub jej brak – bezpośrednio kształtują rzeczywistość
• Godność: Bezwarunkowe uznanie prawa każdego człowieka do spokoju i szacunku, niezależnie od jego „użyteczności” dla systemu.

Wezwanie do przebudzenia

Wolność nie jest darem otrzymanym raz na zawsze – to codzienny, często wyczerpujący wysiłek stanięcia w prawdzie przed samym sobą. To odwaga, by porzucić pasywność i wyjść poza narzucone nam schematy. Odzyskanie sprawstwa w dobie algorytmów i politycznej arogancji, to jedyna droga do zachowania istoty naszego człowieczeństwa.

Człowieku, czy w dobie wszechobecnej automatyzacji potrafisz jeszcze rozpoznać moment, w którym Twoja wygoda staje się Twoją klatką?

Edmund Szwed